و در مفردات گفته : « غسق شب » به معناى شدت ظلمت شب است « 1 » . مفسرين در تفسير اول آيه اختلاف كرده‌اند ، و از ائمه اهل بيت ( ع ) به طريق شيعه روايت شده كه فرموده‌اند : * ( « لِدُلُوكِ الشَّمْسِ » ) * هنگام ظهر و * ( « غَسَقِ اللَّيْلِ » ) * نصف شب است ، و به زودى ان شاء اللَّه در بحث روايتى آينده به آن اشاره خواهد شد . و بنا بر اين روايت ، آيه شريفه از اول ظهر تا نصف شب را شامل مىشود ، و نمازهاى واجب يوميه كه در اين قسمت از شبانه روز بايد خوانده شود چهار نماز است ، ظهر و عصر و مغرب و عشاء ، و با انضمام نماز صبح كه جمله : « و * ( قُرْآنَ الْفَجْرِ ) * » دلالت بر آن دارد نمازهاى پنجگانه يوميه كامل مىشود . و اينكه فرموده : « و * ( قُرْآنَ الْفَجْرِ ) * » عطف است بر كلمه « الصلاة » كه تقديرش چنين مىشود : « و اقم قرآن الفجر » كه مراد از آن نماز صبح است ، و چون مشتمل بر قرائت قرآن است آن را قرآن صبح خوانده ، چون روايات همه متفقند بر اينكه مراد از * ( « قُرْآنَ الْفَجْرِ » ) * همان نماز صبح است . و همچنين روايات از طرق عامه و خاصه متفقا جمله * ( « إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً » ) * را تفسير كرده‌اند به اينكه : نماز صبح را هم ملائكه شب ( در موقع مراجعت ) و هم ملائكه صبح ( در موقع آمدن ) مىبينند ، و ما به زودى به بعضى از آن روايات اشاره خواهيم كرد ان شاء اللَّه . * ( « وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِه نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً » ) * . كلمه « تهجد » از ماده « هجود » است كه در اصل به معناى خواب است ، و تهجد به طورى كه بسيارى از اهل لغت گفته‌اند به معناى بيدارى بعد از خواب است ، و ضمير در « به » به قرآن يا به كلمه « بعض » كه از كلمه « من الليل » استفاده مىشود برمىگردد ، و كلمه « نافله » از ماده « نفل » به معناى زيادى است ، و چه بسا گفته شده كه كلمه « من الليل » از قبيل اغراء « تحريك و تهيج » و نظير « عليك بالليل - بر تو باد شب » مىباشد ، و حرف « فاء » كه بر سر « فتهجد » آمده نظير فاء در « فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ » « 2 » است . و معناى آيه چنين است كه قسمتى از شب را پس از خوابيدنت بيدار باش و به قرآن ( يعنى نماز ) مشغول شو ، نمازى كه زيادى بر مقدار واجب تو است . كلمه مقام در جمله * ( « مَقاماً مَحْمُوداً » ) * ممكن است مصدر ميمى و به معناى بعث باشد ،

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « غسق » . ( 2 ) سوره نحل ، آيه 51 .